Gemeenten willen culturele voorzieningen behouden, toegankelijk houden én toekomstbestendig maken. Tegelijkertijd staan budgetten onder druk, lopen huisvestingskosten op en zoeken veel culturele organisaties naar betaalbare ruimte. De vraag is daarom niet alleen hoe we culturele voorzieningen behouden, maar ook hoe we hun huisvesting slimmer kunnen organiseren. Volgens Saskia Bruin, Fellow en Projectmanager bij RYSE, ligt een belangrijk deel van de oplossing in het anders kijken naar het gebruik van gebouwen.
Of het nu gaat om een bibliotheek, muziekschool, cultuurhuis of theater: vrijwel iedere gemeente heeft cultureel vastgoed in beheer of ondersteunt organisaties die daarvan afhankelijk zijn. Daarbij spelen vaak dezelfde vragen. Sommige instellingen hebben moeite om de huur te betalen. Andere organisaties zijn juist op zoek naar ruimte. Tegelijkertijd staan er gebouwen waarvan de beschikbare vierkante meters niet optimaal worden benut. “In veel gemeenten zie je dat culturele instellingen dezelfde uitdagingen hebben,” vertelt Saskia. “Ze zoeken betaalbare huisvesting, en gemeenten willen deze voorzieningen graag behouden en een plek geven voor hun inwoners.”
Samen onder één dak
Een oplossing die steeds vaker succesvol blijkt, is het delen van gebouwen door meerdere culturele organisaties. Het idee is eenvoudig: verschillende instellingen maken gebruik van dezelfde huisvesting, delen voorzieningen en spreiden daarmee de kosten. Denk aan gezamenlijke werkplekken, vergaderruimten, zalen of ondersteunende faciliteiten. Hierdoor wordt ruimte efficiënter benut en ontstaat er tegelijkertijd meer samenwerking tussen organisaties. “Voor gemeenten is dat interessant, omdat zij culturele voorzieningen kunnen behouden zonder afzonderlijk in de huisvesting van iedere organisatie te hoeven investeren,” aldus Saskia. “En voor de organisaties zelf biedt het financiële ruimte, doordat kosten gedeeld kunnen worden.”
Slimme huisvesting vraagt om slimme ontwerpen
Alleen meerdere organisaties in één gebouw plaatsen is echter niet voldoende. Minstens zo belangrijk is hoe een gebouw wordt ingericht. Saskia ziet in de praktijk regelmatig dat culturele gebouwen veel ruimte verliezen aan verkeersgebieden, zoals grote entrees, brede gangen en multifunctionele trappen. Architectonisch kunnen die ruimtes indrukwekkend zijn, maar ze worden lang niet altijd intensief gebruikt. “Gemeenten betalen uiteindelijk voor alle vierkante meters in een gebouw,” zegt zij. “Daarom is het belangrijk om kritisch te kijken naar de verhouding tussen verkeersruimte en daadwerkelijk bruikbare ruimte.”
Al in de initiatief- en definitiefase kunnen gemeenten hierop sturen. Juist bij culturele gebouwen is het belangrijk om bij het opstellen van het Programma van Eisen al na te denken over de programmering en het medegebruik van ruimten. Daarmee voorkom je leegstand en zorg je ervoor dat vierkante meters zo efficiënt mogelijk worden benut. Door vanaf het begin na te denken over efficiënt ruimtegebruik ontstaat meer functionele ruimte voor gebruikers, zonder dat het gebouw groter of duurder hoeft te worden.
Een gebouw dat meebeweegt met behoeften
Naast efficiëntie speelt ook flexibiliteit een steeds grotere rol. De ruimtebehoefte van culturele organisaties verandert voortdurend. Een instelling groeit, krimpt of krijgt tijdelijk een andere functie. Gebouwen die ruimte bieden voor wisselend gebruik zijn daardoor beter bestand tegen toekomstige ontwikkelingen. Dat vraagt om flexibele indelingen, gedeelde voorzieningen en ruimtes die door verschillende gebruikers benut kunnen worden. Zo kan een gebouw meebewegen met de behoeften van een gemeente én haar culturele partners.
Van vastgoedvraagstuk naar maatschappelijke meerwaarde
Slimme culturele huisvesting gaat uiteindelijk over meer dan vierkante meters alleen. Door organisaties samen te brengen ontstaan nieuwe verbindingen, wordt kennis gedeeld en kunnen voorzieningen behouden blijven die belangrijk zijn voor de leefbaarheid van een gemeente. Voor gemeenten biedt dit de kans om culturele voorzieningen toekomstbestendig te organiseren, zonder direct terug te vallen op extra subsidie of uitbreiding van vastgoed. De vraag is dan ook niet óf gemeenten naar andere huisvestingsvormen moeten kijken, maar hoe zij dat het beste kunnen doen.
Bij Rozet, een cultureel centrum in Arnhem, beoordeelde RYSE de huisvestingsvraag en onderzocht hoe het culturele verzamelgebouw efficiënter kon worden ingezet. In het gebouw zijn onder andere een bibliotheek, onderwijsfuncties en culturele organisaties gevestigd. Door te kijken naar de daadwerkelijke ruimtebehoefte en mogelijkheden voor medegebruik ontstond ruimte voor nieuwe huurders. Daarmee werden de huisvestingslasten beter verdeeld en ontstonden extra inkomsten zonder dat de gemeente extra middelen hoefde vrij te maken.
Bij de gemeente Eemsdelta leidde een financiële en ruimtelijke uitdaging tot een ambitieus nieuw perspectief: het Huis van Cultuur en Bestuur. Oorspronkelijk waren er plannen voor een zelfstandig cultuurcluster in Delfzijl, met onder meer theater De Molenberg, de bibliotheek en andere culturele functies. Toen bleek dat deze ontwikkeling financieel niet haalbaar was, onderzocht de gemeente de mogelijkheid om het cultuurcluster te combineren met de centrale huisvesting van de gemeentelijke organisatie. Zo ontstond een toekomstbestendig alternatief waarin cultuur, bibliotheek en gemeentelijke dienstverlening onder één dak samenkomen. Door ontmoetingsruimten, vergaderfaciliteiten en ondersteunende voorzieningen te delen, kunnen investerings- en exploitatielasten beter worden verdeeld en ontstaan schaalvoordelen. Tegelijkertijd krijgt de gemeente er een centrale ontmoetingsplek voor inwoners bij, waar cultuur, dienstverlening en maatschappelijke functies elkaar versterken. Het Huis van Cultuur en Bestuur laat daarmee zien dat gedeeld vastgoed niet alleen financiële voordelen biedt, maar ook samenwerking stimuleert en cultuur een zichtbare, levendige plek in de gemeente geeft. RYSE is binnen dit project verantwoordelijk voor het projectmanagement.
De Warenar in Wassenaar is een belangrijke ontmoetingsplek waar het theater, de dorpshuisactiviteiten en andere sociaal culturele functies een rol spelen. De gemeente Wassenaar wil De Warenar behouden en klaar maken voor de toekomst door het gebouw te renoveren, verduurzamen en herbestemmen. Het doel is om De Warenar te ontwikkelen tot een toegankelijk en toekomstbestendig cultuurhuis, waarin meerdere functies samenkomen, zoals: het theater, culturele en educatieve activiteiten, ontmoeting en dorpshuisactiviteiten, en mogelijk een museale functie. Vanuit RYSE zijn we vanaf de visievorming betrokken bij de herontwikkeling.
Sparren op het VNG Jaarcongres?
Bij RYSE denken we dagelijks mee over maatschappelijke huisvesting, cultuurgebouwen en multifunctionele accommodaties. Daarbij kijken we niet alleen naar gebouwen, maar vooral naar de manier waarop gebouwen bijdragen aan maatschappelijke doelen. Heeft uw gemeente te maken met culturele instellingen die ruimte zoeken, oplopende huisvestingskosten of een gebouw dat efficiënter kan worden benut?
Bezoek dan onze stand (stand 42) tijdens het VNG Jaarcongres. We gaan graag met u in gesprek over slimme, haalbare oplossingen voor cultureel vastgoed in uw gemeente.